DPO nog steeds nuttig onderdeel van behoefte- en effectenonderzoek bij verstedelijking
- Kennisbank DTNP -
Waarde van het distributieplanologisch onderzoek
Overal in het land ligt de opgave om de woningvoorraad flink te vergroten. Een onmisbaar onderdeel van deze verstedelijkingsopgave is om de wijk- en dorpsvoorzieningen op de wijzigende inwonertallen aan te laten sluiten. Zorgt de woningbouw er bijvoorbeeld voor dat de bestaande supermarkt een maatje groter kan, of groeit een wijk zodanig dat het buurtwinkelcentrum een upgrade naar wijkwinkelcentrum met een tweede supermarkt kan krijgen?
Daarnaast komt bij gemeentes, van met name supermarktorganisaties, zeer regelmatig een verzoek binnen voor uitbreiding en/of verplaatsing van winkels. De woningbouw wordt dan vaak als argument gebruikt. Maar leidt een dergelijke (supermarkt)ontwikkeling ook tot een beter voorzieningenniveau op de lange termijn? Voor het antwoord op die vraag moet je onder andere kijken naar de balans tussen vraag en aanbod, en dat is precies waar een distributieplanologisch onderzoek, kortweg DPO, inzicht in brengt.
DPO staat niet op zichzelf
DTNP maakt regelmatig DPO’s voor dorp, stad of gemeente, en dan vooral voor de dagelijkse winkelsector. Bijvoorbeeld wanneer een grotere uitbreidingswijk gepland wordt, maar ook steeds meer bij grote inbreidingsplannen in steden. Wij werkten recent aan dit soort opgaven in onder andere Rotterdam, Haarlem, Voorhout, Weert, Alkmaar, Gouda, Ede, Deventer, Rijssen, Tiel, Neder-Betuwe, Etten-Leur, Sliedrecht en Apeldoorn. Daarbij nemen we ook altijd het ruimtelijke consumentengedrag mee, we duiden de trends, we analyseren de veranderingen van de verkeersstromen en de concurrentie en we kijken naar leefstijlen van de mensen die er (komen) wonen.
- Vroeger was een “DPO-sommetje” precies dat; een berekening van vraag en aanbod die bepalend was voor (beleids)keuzes. DTNP acht het noodzakelijk de DPO-methodiek altijd binnen een breder behoefte- en effectenonderzoek te plaatsen. Als er niet ook gekeken wordt naar trends, ruimtelijke structuren en beleidsambities is, in deze snel veranderende winkelmarkt, een som op basis van kengetallen uit het recente verleden vaak een te grote versimpeling van de situatie en dus van beperkte waarde.
- DPO-uitkomsten en de effectenweging die hieruit volgt, zijn zelden discussievrij. Om over de omzetcijfers en wijze van rekenen geen discussie te hebben is, op initiatief van DTNP en enkele collega-bureaus, met INretail het kengetallenboekje ‘Omzetkengetallen 2024 ten behoeve van ruimtelijk-economisch onderzoek’ opgesteld. Winkelomzetten per branche per hoofd en per m² worden jaarlijks vernieuwd op basis van CBS en Locatusdata en door Retail Insiders gepubliceerd.
Sterk staan met een DPO
Een deugdelijk, onafhankelijk DPO is nog steeds een cruciaal onderdeel van planologische procedures. Met een DPO als onderdeel van de onderbouwing voor vergroting van de detailhandelsmogelijkheden in het omgevingsplan kan dat plan stand houden als bezwaarmakers naar de rechter gaan. Andersom geldt overigens hetzelfde: een slecht onderbouwd uitbreidingsinitiatief kan, met behulp van een deugdelijk DPO, succesvol worden tegengehouden. Met het DPO berekenen we de behoefte aan en (leegstands)effecten van het initiatief en bekijken we hoe dat zich verhoudt tot de beleidsdoelen van de gemeente. Daarmee staat een bezwaarmaker sterk.
DPO ook bij detailhandelsbeleid
Ook bij de actualisatie van het lokale detailhandelsbeleid blijft het DPO een belangrijk analyse-instrument. Net voor het kersreces heeft de Veenendaalse gemeenteraad de actualisatie van haar detailhandelsbeleid vastgesteld. Mede op basis van een DPO is het ruimtelijk ontwikkelkader voor de winkelstructuur bijgesteld. Deze structuurkeuze (hier wel en hier geen winkels) is de randvoorwaarde om centra succesvol aantrekkelijker te maken en vastgoedtransformaties buiten de gewenste winkelgebieden te stimuleren. Zo houdt de gemeente Veenendaal de winkelstructuur vitaal en dringt ze winkelleegstand terug.
Voor niet-dagelijkse winkel- (bijv. bouwmarkten) of horecasectoren kan het DPO eveneens een zeer nuttig instrument zijn en in combinatie met een goede trendanalyse en benchmarking een goede indicatie geven van marktpotenties. De zeggingskracht van een DPO neemt in deze sectoren echter wel af naarmate het onderzoeksgebied kleiner wordt. Of een restaurant, modewinkel of bouwmarkt in een dorp succesvol exploiteerbaar is, blijft toch vooral afhankelijk van goed ondernemerschap. Maar in een ontwikkelstrategie voor een grotere stad of een regio is het DPO wel degelijk waardevol. DTNP maakt in opdracht van Zuid-Holland DPO-analyses op regioniveau, mede op basis van de nieuwste koopstromengegevens (KSO Randstad 2025). De provincie kan hiermee haar beleidskader bijstellen en de Zuid-Hollandse gemeenten helpen aan inzicht in hun programmatische kansen en opgaven voor de detailhandelsstructuur.
Tycho: “Wij vinden dat verdichtings- en uitbreidingsplannen van dorpen en steden hand in hand moeten gaan met een ontwikkelkader voor voorzieningen, om de kwaliteit van de leefomgeving te borgen. Voor een goede ruimtelijke ordening is inzicht in programmatische behoefte en effecten in de grillige winkel- én woningbouwmarkt belangrijker dan ooit. Met een DPO, met berekeningen voor de huidige en de toekomstige detailhandelsruimte, werken we samen met beleidsmakers aan een optimale winkelstructuur. En daarmee aan leefbare en toekomstbestendige dorpen en wijken.
Een shout-out van DTNP voor het DPO dus, niet als zaligmakend antwoord, maar voor de denkstappen waar het toe aanzet!”